Među hiljadama srpskih vojnika koji su u Prvom svetskom ratu prošli kroz albansku golgotu, borili se na Solunskom frontu i učestvovali u oslobađanju zemlje, posebno mesto zauzimaju pripadnici Drugog pešadijskog puka „Knjaz Mihailo“, poznatijeg kao Gvozdeni puk. U njegovim redovima bili su i mladići iz Toplice i Jablanice, sa prostora današnjeg Jablaničkog okruga, koji su svoje živote i sudbine vezali za jedan od najtežih ratnih puteva srpske vojske.
Njihov ratni put nije se završio ni 11. novembra 1918. godine, kada je potpisano primirje. Dok je u Evropi prestajalo ratovanje, pripadnici Gvozdenog puka nalazili su se na putu ka Dunavu, a kućama su se vratili tek godinu i po dana kasnije.
Gvozdeni puk formiran je 1912. godine, a njegovo ljudstvo činili su vojni obveznici iz Toplice, Jablanice i okolnih krajeva. U balkanskim ratovima stekao je reputaciju izuzetno borbene jedinice, a u Prvom svetskom ratu postao je simbol izdržljivosti, hrabrosti i velikih žrtava srpske vojske.
Od Cera i Kolubare do albanske golgote
Već na početku Prvog svetskog rata, Gvozdeni puk učestvovao je u odbrani Srbije od austrougarske ofanzive. Borio se na Ceru, Drini i Kolubari, u bitkama koje su obeležile prvu godinu rata.
U Kolubarskoj bici posebno se istakao pukovnik Milivoje Stojanović Brka, komandant jedinice, koji je lično poveo vojnike u juriš na Kremenicu. U toj borbi je poginuo, a u njegovu čast Stanislav Binički komponovao je čuveni „Marš na Drinu“.
Krajem 1915. godine, nakon sloma odbrane Srbije, usledilo je povlačenje preko Albanije. Gvozdeni puk bio je među jedinicama koje su štitile odstupnicu srpskoj vojsci. Glad, zima, bolesti i iscrpljenost odneli su veliki broj života, a preživeli su stigli do albanske obale i Krfa, gde je srpska vojska reorganizovana i oporavljena.
Povratak na front i borbe za oslobađanje Bitolja
Nakon oporavka na Krfu, srpska vojska prebačena je na Solunski front. Gvozdeni puk ponovo je ušao u borbe u julu 1916. godine.
Njegovi vojnici učestvovali su u borbama protiv bugarske vojske, posebno tokom Gorničevske bitke, a jedan od najznačajnijih trenutaka dogodio se 4. novembra 1916. godine, kada je osvojena kota 1212, važan položaj za dalje operacije i oslobađanje Bitolja.
U redovima ove jedinice borile su se i dve žene čija su imena ostala upisana u istoriji srpske vojske – Milunka Savić i Engleskinja Flora Sends.
Borbe na Solunskom frontu bile su izuzetno teške. Prema podacima Narodnog muzeja Toplice, od juna 1916. do januara 1917. godine poginulo je 317 pripadnika puka, dok je 1.187 ranjeno. Krajem 1916. godine u stroju je ostalo svega oko 1.000 vojnika.
Primirje ih je zateklo na putu ka Dunavu
Posle proboja Solunskog fronta u septembru 1918. godine, srpska vojska krenula je u oslobađanje zemlje. Gvozdeni puk učestvovao je u oslobađanju Niša, Aleksinca, Ražnja, Paraćina i Svilajnca.
Kada je 11. novembra 1918. godine potpisano primirje, pripadnici Gvozdenog puka nalazili su se u Grockoj, na putu ka Dunavu. Za njih ratni zadaci još nisu bili završeni.
Nakon prelaska Dunava ušli su u Pančevo, nastavili prema Zrenjaninu, koji je oslobođen 17. novembra, a tri dana kasnije stigli su u Kikindu, čime je završeno oslobađanje Banata.
Ni tada se nisu vratili kućama. Po nalogu srpske vlade, pripadnici puka obezbeđivali su kraljevski dvor, Narodnu skupštinu i ministarstva u Beogradu.
Sloboda da se vrate porodicama stigla je tek 5. maja 1920. godine, godinu i po dana nakon potpisivanja primirja.
Zastava kao simbol ratne slave
Gvozdeni puk ostao je upamćen i po svojoj ratnoj zastavi, koja se smatra najodlikovanijom zastavom srpske vojske. Bila je odlikovana Karađorđevom zvezdom sa mačevima drugog, trećeg i četvrtog reda, Ordenom belog orla, Zlatnom medaljom za hrabrost, ali i visokim francuskim odlikovanjima – Legijom časti i Ratnim krstom sa palmom.
Prema podacima Narodnog muzeja Toplice, iz Gvozdenog puka poteklo je 229 nosilaca Karađorđeve zvezde sa mačevima, među kojima je bilo 36 dvostrukih nosilaca ovog odlikovanja.
Među poznatim pripadnicima i odlikovanim ratnicima bili su i ljudi iz našeg kraja, poput Jovana Naumovića iz Leskovca, Alekse Mijalkovića iz Leskovca, Josifa Milića iz Gornje Kupinovice, Luke Stanojevića iz Vinarca i Grujice Pavlovića iz Kruševice kod Vlasotinca.
Gotovo svako selo Toplice, Gornje Jablanice i Puste reke, dalo je bar jednog nosioca Karađorđeve zvezde (Wikipedia):
- Gajtan – 18 nosilaca Karađorđeve zvezde,
- Retkocer – 16 nosilaca Karađorđeve zvezde,
- Jablanička Stubla – 13 nosilaca Karađorđeve zvezde,
- Tulare – 10 nosilaca Karađorđeve zvezde,
- Pet nosilaca Karađorđeve zvezde u svakom od naselja: Gubavce, Medevce, Obilić,
- Četiri nosioca Karađorđeve zvezde u svakom od naselja: Mrkonje, Pusto Šilovo,
- Tri nosioca Karađorđeve zvezde u svakom od naselja: Dubovo, Kamenica, Dubrava, Svirce,Donja Konjuša,Kuršumlija,Trmka
- Dva nosioca Karađorđeve zvezde u svakom od naselja: Borovac, Borince, Rečica, Brajina, Donje Konjuvce, Rujkovac, Kosančić, Lapotince, Sijarina, Čokotin,Bela Voda, Velika Plana, Statovac, Viča, Lazarevac, Pasjača, Vasiljevac
- Jedan nosilac Karađorđeve zvezde u svakom od naselja: Bogunovac, Bojnik, Vrapce, Gazdare, Gornji Brestovac, Vujanovo, Dragovac, Drence, Ivanje, Krivača, Lebane, Lece, Dobra Voda, Nova Topola, Petrovac, Petrilje, Poroštica, Sijarinska Banja, Slavnik, Crni Vrh i Štulac.
Na Dan primirja, priča o Gvozdenom puku podseća nas da su slobodu koju danas obeležavamo svojim životima platili i ljudi iz naših krajeva. Njihov ratni put od Cera i Kolubare, preko Albanije i Solunskog fronta, do Dunava i Banata ostaje jedan od najupečatljivijih delova istorije srpske vojske.
S. Stojiljković
