RSE: Pola miliona građana Srbije bez adrese u biračkom spisku

To znači da će više od pola miliona birača imati pravo da izađe na vanredne parlamentarne izbore 25. oktobra bez upisane adrese u biračkom spisku.

Podaci o broju birača po adresama dostupni su na sajtu Ministarstva državne uprave i lokalne samouprave Srbije, zaduženog za birački spisak. Da je više od 500.000 birača upisano bez naziva ulice i kućnog broja, RSE je utvrdio automatskom obradom tih podataka.

Primeri su zabeleženi u različitim delovima Srbije – od Prijepolja na jugozapadu, preko Čačka na zapadu, do južnih opština Preševo i Bujanovac.

Nadležne institucije – Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave i Ministarstvo unutrašnjih poslova, RSE je pitao kako je došlo do toga da stotine hiljada građana nemaju adresu u biračkom spisku, i kako je moguće da desetine birača budu prijavljene na adresama javnih objekata ili porodičnih kuća, čija veličina nije adekvatna za toliki broj stanovnika.

Iz Ministarstva državne uprave i lokalne samouprave naveli su da je „vođenje evidencije prebivališta i boravišta građana u isključivoj nadležnosti Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP) Srbije“. Iz MUP-a, prema navodima RSE, nisu odgovorili na pitanja do objave teksta.

U Beogradu, gde najviše stanovnika živi u višespratnicama, više od 90 odsto adresa nije upisano sa brojem stana, a u biračkom spisku su dostupni samo podaci o ukupnom broju birača po jednom ulazu, navodi RSE.

Zbog toga nije moguće proveriti koliko je birača upisano na adresi jednog stana – iako je izmenama zakona, usvojenim krajem 2025. godine, građanima omogućeno da u onlajn evidenciji provere koliko je birača u svakom domaćinstvu.

Vladajuća Srpska napredna stranka odbacuje optužbe da se biračkim spiskom manipuliše kako bi se uticalo na rezultate glasanja. Međutim, opozicija i nevladini posmatrači pozivaju da im se omogući pristup svim evidencijama, kako bi, unakrsnim proverama različitih državnih baza, utvrdili tačnost spiska i sprečili moguće zloupotrebe.

Prema istraživanju RSE, samo u 13 pograničnih opština u Srbiji, oko 85.000 birača je upisano u birački spisak sa adresom „nema ulice 0“.

Najviše ih je u jugozapadnoj opštini Prijepolje, na granici sa Crnom Gorom, i u opštinama Preševo i Bujanovac na jugu Srbije, u blizini administrativnog prelaza sa Kosovom i granice sa Severnom Makedonijom.

Prema podacima iz biračkog spiska od 21. septembra, najviše birača sa prebivalištem na nepoznatoj adresi je u naselju Ivanje, u opštini Prijepolje, gde su na adresi „nema ulice 0“ prijavljena 1.523 glasača. Prema popisu iz 2022. godine, u Ivanju živi 1.101 stanovnik.

Predstavnik nevladinog Centra za istraživanje, transparentnost i odgovornost (Crta) Vladimir Erceg ukazao je na problem u neusaglašenosti između evidencije prebivališta MUP-a i adresnog registra Republičkog geodetskog zavoda (RGZ).

„Ako je vama dodeljena nova ulica i broj, opština taj podatak šalje u RGZ i u adresnom registru se ta adresa menja. Ali, ona se ne menja u evidenciji MUP-a automatski, već tek prilikom vađenja novih ličnih dokumenata. Birački spisak je u celom postupku poslednji, treći korak“, navodi Erceg i dodaje da je takva neusaglašenost „pogodno tlo“ za manipulaciju.

U adresnom registru, adrese bez određenog kućnog broja vode se kao „bb“, dok se u biračkom spisku ta oznaka izražava numerički, odnosno brojem 0.

U poslednjih nekoliko nedelja, građani su na društvenim mrežama delili primere velikog broja birača prijavljenih na adresama sa kućnim brojem 1.

Prema podacima od 21. septembra, u Priboju je na jednoj takvoj adresi u biračkom spisku zavedeno 247 ljudi sa pravom glasa.

RSE navodi da je analizirao satelitske snimke koji pokazuju da se na toj lokaciji nalazi porodična kuća, koja, prema podacima iz katastra, ima 88 kvadrata.

Erceg, međutim, navodi da je proverom takvih slučajeva utvrđeno da nije reč o „fantomskim biračima“, već da su u pitanju greške pri evidenciji.

„Kada je ulici dodeljena numeracija, referenti za unos podataka su sve birače koji su bili upisani na bb (bez broja) samo prebacili na broj 1“, kazao je Erceg i ocenio da je to loša praksa, ali da odgovornost nije na pojedincu, već na sistemu koji to toleriše.

U Novom Sadu je najveća koncentracija birača zabeležena na adresi Zmaj Ognjena Vuka 13, gde je za predstojeće parlamentarne izbore upisano 446 birača, prema podacima od 21. septembra. Na toj adresi se nalazi gradski Centar za socijalni rad.

Zakon omogućava da građani, koji nemaju gde da prijave prebivalište, budu prijavljeni na adresi centra za socijalni rad, uz njihovu saglasnost i odluku MUP-a. Odnosno, da na adresama centara budu prijavljeni i njihovi korisnici bez krova nad glavom, kao jedna od najugroženijih kategorija stanovništva.

Iz MUP-a Srbije nisu odgovorili na upit RSE koliko je građana trenutno prijavljeno na adrese socijalnih ustanova i kako se taj broj menjao u poslednjih deset godina.

Prema izveštajima domaćih posmatrača izbora, ranije su uočavane razlike u broju prijavljenih na adresama centara za socijalni rad. Oni tvrde da su se ti brojevi menjali pre i posle izbora, što ostavlja sumnju da se tim glasovima moglo manipulisati.

U biračkom spisku je trenutno i više stotina birača sa prijavljenim adresama u sedištima ustanova za socijalni rad u Beogradu. Samo u opštini Zemun, na adresi centra se vodi prebivalište za više od 100 ljudi, pokazuje analiza RSE.

U Nišu je najveći broj birača upisan na adresi Mramorska 11 – 504 građanina sa pravom glasa, dok 381 birač ima prebivalište na adresi Crvena zvezda naselje 21-a. Na tim lokacijama su neformalna naselja, u kojima živi romska zajednica, a među njima su i socijalno ugrožene porodice.

„Naša istraživanja pokazuju da su socijalno ugrožene kategorije stanovništva posebno podložne izbornim manipulacijama svake vrste, najčešće kroz uslovljavanje socijalne pomoći za glas“, kazao je Erceg.

Prethodni parlamentarni izbori, u decembru 2023. godine, održani su zajedno sa lokalnim beogradskim izborima. Proces su obeležile optužbe opozicije i domaćih nevladinih posmatrača da je vladajuća stranka organizovala „masovnu migraciju“ birača – kako bi oni stekli pravo da glasaju u korist Srpske napredne stranke (SNS) na beogradskim izborima.

Tvrdili su da „migracija“ nije bila samo iz gradova Srbije, već i iz susednih država, u kojima desetine hiljada građana imaju dvojno državljanstvo.

Predstavnici vlasti su odbacivali optužbe da su mimo zakona upisivali birače na adresama u Beogradu, iako tu ne žive. Ipak, u pojedinim kućama, broj prijavljenih birača višestruko je prevazilazio realni kapacitet objekta, ukazuje RSE.

RSE je utvrdio da je u trenutku održavanja poslednjih beogradskih izbora, juna 2024. godine, na jednoj adresi u beogradskoj opštini Voždovac bila nedovršena kuća, u kojoj je prijavljen 51 birač. I danas ta lokacija izgleda isto, ali je sada na toj adresi evidentirano sedam birača.

„Sad se postavlja pitanje gde su ti ljudi nestali. Da li su to bili naši građani koji imaju pravo glasa ili ne? Najčešće je reč o našim državljanima iz BiH ili Crne Gore, koji sticanjem državljanstva stiču uslove za glasanje, ali mogu biti upisani u birački spisak jedino ako imaju adresu na teritoriji Srbije“, rekao je Erceg za RSE.

Revizija biračkog spiska bila je među ključnim preporukama Kancelarije OEBS za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) za unapređenje izbornih uslova u Srbiji. Preporuke je ODIHR objavio posle izbora 2023, na kojima je opozicija optužila za izbornu krađu vladajuću koaliciju, koja je te optužbe odbacila. Međutim, domaći i međunarodni posmatrači su utvrdili niz nepravilnosti tokom tog izbornog procesa.

U izveštaju posle izbora, ODIHR je između ostalog ukazao da je poverenje u birački spisak narušeno zbog nedostatka detaljnih podataka, i tvrdnji o preminulim osobama na biračkom spisku i masovnoj migraciji glasača.

Iz ODIHR su za RSE kratko naveli da će se o sprovođenju preporuka izjasniti posle izbora 25. oktobra, a da će konačnu ocenu objaviti nekoliko meseci kasnije, u završnom izveštaju.

Erceg je rekao da je generalni utisak da je birački spisak „u veoma lošem stanju“.

„Čitav sistem (biračkog spiska) je jedna bašta zarasla u korov, pa u toj bašti vi možete da sakrijete šta god hoćete“, naveo je Erceg.

Prema podacima od 21. septembra, pravo glasa na predstojećim izborima imaće više od 6,44 miliona birača. Promene u biračkom spisku su moguće do 9. oktobra u ponoć, kada se on zaključuje.