Ujahao je Nikola Kole Rašić 24. decembra sa svojim odredom i prethodnicom u Leskovac i održao govor oslobođenom narodu, ali su okove viševekovnog ropstva načeli sve intenzivniji otpor i bune, u poslednjim decenijama vladavine Osmanlija.
Ustanike, pripadnike tajne oslobodilačke organizacije Niški komitet, oduševljeni Leskovčani su dočekali povicima „ Živeo Knez Milan! Živela Srbija“.
Po nalogu Vrhovne komande, ustanak se izmestio ka Vlasotincu, Rudaru i Turekovcu. Koleta Rašića, koji je sa dobrovoljcima krenuo iz oslobođenog Leskovca, dočekali su i vlasotinački ustanici, prethodno razoružavši 170 Turaka.
Danima pred oslobođenje, turske porodice su masovno napuštale grad, plašeći se srpske osvete. Neke od najsiromašnijih, nisu napustile Leskovac, jer nisu imale mogućnosti da odu iz Srbije. Uplašeni ljudi, hteli su da uspostave prijateljske odnose sa Srbima.
Odlaskom Turaka, Leskovac je izgubio svoju upravu i ostao nezaštićen od eventualnog upada turske vojske. Zbog toga su viđeniji Leskovčani, sa malobrojnim Turcima koji su ostali, dogovorili obrazovanje privremene uprave i potpisali ugovor o uzajamnoj zaštiti. Originalni tekst nije sačuvan, ali je, po sećanju učitelja Josifa Kostića, u u njemu je, između ostalog, pisalo: Danas u dogovoru, Srbi i Turci, obrazujemo privremenu upravu za varoš Leskovac i okolinu, pa ako bi došla vojska srpska, Srbi da štite Turke, a ako bi opet došla vojska turska, Turci da štite Srbe.
Na sreću, Leskovčana, talas oslobođenja je nezaustavljivo donosio toliko željenu slobodu. Tako je okončano ropstvo ovog dela Srbije, dugo 423 godine, započeto porazom u bici kod Trepalje, nakon koje je Nikola Skobaljić zarobljen u nabijen na kolac.
Sanstefanskim sporazumom, Niš i Leskovac pripali su Srbiji, ali se na prisajedinjenje ostalih oslobođenih južnih krajeva matici, čekalo nekoliko meseci, do Berlinskog kongresa.
Oslobođenje od Turaka, Leskovac je dočekao kao jedan od najvećih zanatskih i trgovačkih centara u Srbiji. Sredinom 19. veka, samo tri decenije pre oslobođenja, ovde je živelo, prema navodima putopisaca, oko 12.000 ljudi, a u gradu je radilo čak 13 fabrika tekstila.
Izgradnja pruge Beograd-Solun, koja je do Leskovca stigla 1886., samo devet godina nakon oslobođenja, podstakla je razvoj privrede i stvaranju jake ekonomske osnove za procvat industrije.
S. Stojiljković
Ako stepropustili...
